Program hodowlany ochrony zasobów genetycznych koni rasy polski koń zimnokrwisty - typ sztumski

Historia populacji

Początki chowu koni zimnokrwistych na ziemiach Pomorza Gdańskiego sięgają czasów panowania na tym obszarze Zakonu Krzyżackiego. Na przełomie XIV i XV wieku Krzyżacy założyli na Powiślu i Warmii około 30 stadnin, wśród których jedna mieściła się w samym Sztumie i w roku 1404 posiadała około 150 koni różnych ras i typów, w tym ciężkie konie bojowe zwane fryzami. Po upadku Zakonu Krzyżackiego hodowlę kontynuowali warmińscy biskupi, jednak w czasie wojen napoleońskich nastąpił prawie całkowity jej upadek.

Do końca XVIII w. na terenie Powiśla hodowano przeważnie konie szlachetne, jednak nie odpowiadały one potrzebom miejscowych rolników, którzy ze względu na posiadany areał ciężkich gleb uprawnych musieli dysponować końmi silniejszymi i kalibrowymi. Było to powodem sprowadzania z Królestwa Polskiego, Litwy, Rosji oraz Europy Zachodniej koni roboczych, głównie na teren Warmii, gdzie dzięki zamiłowaniu miejscowych hodowców hodowla koni zimnokrwistych była dobrze rozwinięta.

Przełomowym wydarzeniem w hodowli koni zimnokrwistych w Prusach Wschodnich i na Powiślu było utworzenie w 1897 r. pierwszej spółki utrzymującej ogiery reńsko-belgijskie. Następnie w 1898 r. w Królewcu powołano specjalną komisję, która wyznaczyła rozwój hodowli koni zimnokrwistych w typie ardeńsko-belgijskim albo reńsko-belgijskim. Doprowadziło to do szybkiego wzrostu pogłowia koni zimnokrwistych, tak że już w 1901 r. w Prusach Wschodnich było 364 ogierów zimnokrwistych różnych ras. W latach 1907-1908 wśród młodych ogierów kwalifikowanych do hodowli dominowały konie belgijskie i ardeńskie oraz ich potomstwo.

W późniejszym okresie powstały dwa zrzeszenia hodowców obejmujących Warmię i okolice Królewca oraz szereg spółek utrzymujących ogiery zimnokrwiste. Władze pruskie, pod naciskiem prywatnych hodowców, wydały ustawę o licencji ogierów oraz powołały Związek Hodowców Koni Zimnokrwistych dla Prus Wschodnich. Niestety w czasie pierwszej wojny światowej większość nielicznego pogłowia koni zarodowych zginęła. Odbudowę pogłowia koni zimnokrwistych rozpoczęto już pod koniec wojny używając miejscowych klaczy i reproduktorów z Belgii i Francji.

Po zakończeniu pierwszej wojny światowej większość obszarów, gdzie hodowane były konie zimnokrwiste została podporządkowana władzom niemieckim w Królewcu. Ważnym wydarzeniem było skierowanie w 1921 r., przez Niemiecki Zarząd Stadnin, 20 ogierów zimnokrwistych do stada w Braniewie, które obsługiwało okręg Królewca i Warmii. Od tego momentu na pogłowie koni na terenie Powiśla i Warmii miały wpływ tylko ogiery ras zimnokrwistych. W następnych latach importowano reproduktory głównie z Nadrenii, Belgii i Holandii, które przydzielane były do stad w Braniewie, Kętrzynie i Kwidzynie. W okresie międzywojennym konie zimnokrwiste hodowane były na 80% powierzchni byłych Prus Wschodnich. Systematycznie prowadzona praca hodowlana poprzez m.in. organizowanie prób dzielności, pokazów-przetargów, prowadzenie dokumentacji w tym ksiąg stadnych oraz odpowiedni wychów młodzieży doprowadziła do zwiększania liczby i jakości koni zimnokrwistych hodowanych na terenie Prus Wschodnich.

Po drugiej wojnie światowej w powiecie sztumskim ocalała jedynie niewielka liczba klaczy i młodzieży (w tym kilka dobrych ogierków) będąca w rękach ludności autochtonicznej. Z czasem do opuszczonych gospodarstw zaczęli napływać nowi osadnicy przywożąc ze sobą konie różnych ras i typów. Pierwsza licencja klaczy i ogierów dokonana na terenie ośrodka sztumskiego w 1946 r. wykazała, iż wśród doprowadzonych zwierząt znajdowała się pewna liczba cennych fenotypowo i genotypowo koni.

W latach 1946-1950 na teren omawianego ośrodka sprowadzono w ramach pomocy UNRRA oraz importów ponad 1000 koni w typie podobnym do koni autochtonicznych, które miały stanowić podstawę hodowli koni zimnokrwistych w tym rejonie. W 1947 r. zdołano zgromadzić najlepsze i dość liczne pogłowie klaczy zimnokrwistych i pogrubionych, jednocześnie odczuwano brak dostatecznej liczby wartościowych ogierów. Wśród ogierów importowanych najmniejsze powodzenie wśród hodowców miały reproduktory rasy gudbrandsdalskiej, dole i fiordzkiej.

Użycie do stanówki od 1947 r. pierwszych ogierów pochodzących od koni autochtonicznych (ogiery: Belgrad, Fagos, Grillharzer, Mandolin, Cyprian, Lakier, Dobosz) było wydarzeniem zwrotnym w hodowli sztumskiej. Od tego momentu ludność miejscowa zaczęła nazywać konie własnego chowu „sztumskimi”. Nazwa koń sztumski została oficjalnie przyjęta przez PZHK i objęto nią wszystkie konie pogrubione hodowane w ośrodku sztumskim.

W wytworzeniu pogłowia koni sztumskich obok hodowców prywatnych poważną rolę odegrały gospodarstwo Sztumska Wieś i Stadnina Koni Nowe Jankowice. Obecnie w stadninie tej konsekwentnie dąży się do odtworzenia pierwotnie hodowanego w rejonie sztumskim konia o dużych ramach i masie, zaopatrując hodowlę terenową w najlepszy materiał zarodowy korzystnie wpływający na poprawę jakości całego pogłowia polskich koni zimnokrwistych.

 

Uzasadnienie konieczności ochrony

Konie sztumskie są najcięższym regionalnym typem koni zimnokrwistych hodowanych w Polsce. Zostały one ukształtowane na bazie rdzennego materiału przy udziale zachodnioeuropejskich reproduktorów zimnokrwistych w rejonie Powiśla oraz Warmii i Mazur, gdzie ciężkie i trudne do uprawy gleby wymuszały konieczność utrzymywania szczególnie mocnych koni roboczych. Konsekwentna i planowa praca hodowlana, racjonalne żywienie i pielęgnacja oraz wielopokoleniowe zamiłowanie hodowców pozwoliło na wytworzenie koni sztumskich, będących kulturowym dziedzictwem tych regionów Polski. Konie sztumskie charakteryzują się większym kalibrem i znaczną limfatycznością w porównaniu do pozostałej populacji koni zimnokrwistych hodowanych w Polsce.

Popularny obecnie dolew krwi importowanych koni zimnokrwistych prowadzi w konsekwencji do zatracenia pierwotnego genotypu i fenotypu koni sztumskich. Dlatego konieczne jest rozpoczęcie ochrony tej populacji odznaczającej się cennymi cechami genotypowymi, fenotypowymi i użytkowymi.

Konie sztumskie wytworzone na ciężkich glebach Powiśla oraz Warmii i Mazur powinny nadal być utrzymywane w podobnych warunkach środowiskowych, głównie  na terenie województw: pomorskiego, kujawsko-pomorskiego, zachodnio-pomorskiego i warmińsko-mazurskiego. Jako ciężkie stępaki powinny być one w dalszym ciągu wykorzystywane do prac polowych, szczególnie w gospodarstwach ekologicznych i agroturystycznych oraz do prac pielęgnacyjnych i transportowych w lasach i na terenach o wysokich walorach przyrodniczych.

 

Cele programu

Celem programu jest zachowanie specyficznego genotypu koni sztumskich w typie ciężkiego stępaka, o konstytucji limfatycznej i dużej masie ciała umożliwiającej wydajną pracę w stępie z dużymi obciążeniami.

 

Standard rasy

Chroniona populacja powinna charakteryzować się ściśle określonym wzorcem konia w typie ciężkiego stępaka. Wymagane są: głowa duża ale proporcjonalna do masy ciała, o profilu prostym lub z lekką tendencją do profilu garbonosego, z wyrazistym choć małym, żywym okiem, uszy małe, ruchliwe; szyja prawidłowo osadzona z okrągłym grzebieniem, umięśniona i szeroka, sprawiająca przez to wrażenie krótkiej; pierś szeroka z wyraźnymi zaczepami mięśni; kłoda mocna, głęboka z prostą i krótką linią grzbietu, o dobrze wysklepionym ale nie obwisłym brzuchu, z lekko skośnym zadem o niskiej nasadzie ogona; zad bardzo dobrze umięśniony i rozłupany, przez co może sprawiać wrażenie przebudowanego; portki wyraźnie wypełnione; kończyny szeroko ustawione, mocne, nieco limfatyczne, o krótkich nadpęciach; kopyta mocne, szerokie, proporcjonalne do masy ciała.

Pożądane wymiary:

-          klacze w wieku 3 lat: wysokość w kłębie około 155–165 cm, obwód klatki piersiowej powyżej 210 cm, obwód nadpęcia około 24,0 – 27,0 cm;

-          ogiery w wieku 2,5 lat: wysokość w kłębie około 160–168 cm, obwód klatki piersiowej powyżej 210 cm, obwód nadpęcia około 26,0 – 28,0 cm

Pożądane umaszczenie: dopuszcza się wszystkie rodzaje umaszczeń z wyjątkiem maści srokatej i tarantowatej.

Konie w typie sztumskim powinny charakteryzować się harmonijnym ruchem w stępie z naturalnym impulsem. Powinny oznaczać się zrównoważonym temperamentem i łagodnymi cechami charakteru.

W przypadku nadmiernego wzrostu  liczby klaczy objętych programem ochrony zasobów genetycznych koni przewiduje się zaostrzenie kryteriów wyboru klaczy do programów.

 

 

Zasady wyboru klaczy do programu ochrony:

Do programu ochrony mogą być zakwalifikowane klacze, które:

1.        są poddane ocenie wartości użytkowej;

2.        spełniają warunki wpisu do części głównej księgi hodowlanej koni rasy zimnokrwistej;

3.        posiadają typ i inne charakterystyczne cechy zgodne ze wzorcem określonym w programie ochrony;

4.        wykazują się zdrowiem, prawidłowym rozwojem i budową ciała;

5.        uzyskały przy ocenie pokroju w skali 100 punktowej co najmniej 75 pkt bonitacyjne, w tym za typ rasowy co najmniej 13 pkt;

6.        pochodzą od trzech pokoleń urodzonych w kraju przodków wpisanych do polskiej księgi koni rasy zimnokrwistej, z tym, że w 4. pokoleniu nie mogą występować konie rasy fiord i mur-insulan. Występującej w 3. pokoleniu ze strony żeńskiej klaczy NN przypisuje się taką rasę jakiej jest jej córka, o ile otrzymała ona za typ rasowy co najmniej 13 pkt.

 

Zakres prowadzenia oceny wartości użytkowej niezbędny do realizacji programu

W celu zachowania i doskonalenia cech użytkowych populacji objętej programem ochrony zasobów genetycznych prowadzona będzie ocena cech eksterieru i wartości użytkowej zgodnie z przepisami obowiązującymi przy wpisie koni rasy zimnokrwistej do księgi.

W celu oszacowania wartości hodowlanej klaczy i ogierów, oprócz wymienionych parametrów, uwzględnione będą wyniki prób dzielności: własnej, potomstwa i osobników spokrewnionych.

Ocena cech eksterieru, niezbędna do oceny predyspozycji użytkowych będzie prowadzona wg skali 100-punktowej przy wpisie do księgi oraz po ukończeniu 5 roku życia, ze szczególnym uwzględnieniem typu rasowego koni sztumskich określonego w programie ochrony.

Ocena ta uwzględnia również:

-        pomiary biometryczne,

-        ocenę zdrowia i konstytucji.

 

Ocena wartości użytkowej ogierów i klaczy prowadzona będzie zgodnie z zasadami Programu hodowlanego koni rasy zimnokrwistej przyjętego przez Polski Związek Hodowców Koni (Załącznik 1).

 

Określenie wielkości populacji biorącej udział w programie

Do części głównej księgi hodowlanej koni rasy zimnokrwistej w 2006 r. wpisanych było około 400 klaczy w typie sztumskim spełniających warunki określone w programie ochrony.

Niska liczebność aktywnego pogłowia koni o pożądanym genotypie nie pozwala na racjonalne prowadzenie hodowli uwzględniającej zróżnicowanie genetyczne umożliwiające właściwe kojarzenia bez zwiększenia współczynnika inbredu mogącego doprowadzić do obniżenia wskaźników rozrodu i witalności populacji.

 

 

Metody hodowlane

Najbardziej odpowiednią w hodowli koni typu sztumskiego jest metoda niezależnych poziomów brakowania, a więc wybór zwierząt charakteryzujących się określonym poziomem kilku cech niezależnie traktowanych oraz selekcja prowadzona według  wartości tych cech.

Podstawowe kryteria selekcji poszczególnych osobników uwzględniać będą ocenę cech eksterieru na podstawie wskaźników biometrycznych i pokrojowych oraz wyniki prób dzielności ściśle związane z typem eksterierowym.

 

Selekcja prowadzona będzie z uwzględnieniem następujących kryteriów:

1.    Ocena rodowodu z uwzględnieniem przynależności rasowej przodków oraz ich wartości użytkowej i hodowlanej. Zwracać się będzie uwagę na obecność w rodowodzie osobników typowych oraz stopień spokrewnienia przodków.

2.  Ocena rozwoju fizycznego, eksterieru i cech charakteru obejmująca:

a) ocenę zdrowia na podstawie charakterystyki podstawowych parametrów fizjologicznych;

b) ocenę rozwoju i budowy na podstawie:

-        fenotypowych cech źrebięcia: typ, budowa i rozwój, zdrowie, ruch;

-       prawidłowości budowy i ruchu, wzrostu, rozwoju, zdrowotności ogierów kwalifikowanych do hodowli i klaczy wcielanych do stada matek;

c) ocenę typu temperamentu i cech charakteru na podstawie próby dzielności  (Załącznik 1).

3. Ocena wartości użytkowej własnej na podstawie wyników prób dzielności.

4. Ocena przydatności rozpłodowej:

Klacze - ocena efektywności rozrodczej i produkcyjności na podstawie:

-        wskaźników rozrodu,

-        liczby żywo urodzonych źrebiąt,

-        liczby źrebiąt odsadzonych,

Ogiery - ocena efektywności rozrodczej i produkcyjności na podstawie:

-        prawidłowości zachowań seksualnych (libido),

-        skuteczności krycia,

-        liczby żywo urodzonych źrebiąt.

5. Ocena wartości hodowlanej na podstawie wartości przodków, wartości własnej i jakości potomstwa.

 

Ocena wartości cech użytkowych jest podstawowym elementem wpływającym na możliwość oceny wartości hodowlanej. Jako zasadniczą traktować należy precyzyjną ocenę wartości użytkowej własnej oraz wartości użytkowej potomstwa.

Powyższe oceny będą miały odzwierciedlenie w nadawaniu ogierom kategorii według zasad określonych w Programie hodowlanym koni zimnokrwistych Polskiego Związku Hodowców Koni.

 

 

Sposób doboru zwierząt do kojarzeń

Podstawowa metoda doboru zwierząt do kojarzeń oparta będzie na kojarzeniach czystorasowych z minimalizowaniem narastania inbredu.

Właściciele klaczy objętych programem ochrony dokonywać będą doboru par do kojarzeń zgodnie z zaleceniami Komisji Księgi Stadnej.

 

Sposób wykorzystania materiału biologicznego

Powszechnie stosowany będzie rozród naturalny tj. tzw. krycie z ręki, z dopuszczeniem inseminacji po uzyskaniu zgody Komisji Księgi Stadnej. Wykorzystanie zdeponowanego materiału biologicznego będzie możliwe po uzyskaniu zgody podmiotu prowadzącego księgę oraz Instytutu Zootechniki Państwowego Instytutu Badawczego.

 

Zakres kriokonserwacji materiału biologicznego

W celu zabezpieczenia ciągłości linii męskich i żeńskich, w uzasadnionych przypadkach materiał biologiczny będzie gromadzony i przechowywany w postaci zamrożonego nasienia od wytypowanych ogierów. Jeżeli zajdzie taka potrzeba od wytypowanych dawczyń pobierane będą również zarodki w celu ich zamrożenia. Zdeponowany materiał będzie stanowił rezerwową pulę genów.

Materiał biologiczny będzie zdeponowany i przechowywany w Banku Materiałów Biologicznych Instytutu Zootechniki PIB.

Ogiery oraz klacze, od których będzie pozyskiwany, zamrażany i przechowywany materiał biologiczny, typować będzie podmiot prowadzący księgę dla koni rasy zimnokrwistej, wspólnie z Grupą Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni działającą przy Instytucie Zootechniki PIB.

 

Podstawy organizacyjne realizacji programu

Programem ochrony zasobów genetycznych koni typu sztumskiego  będą mogły być objęte konie hodowli krajowej poddane ocenie wartości użytkowej zgodnie z obowiązującymi przepisami które:

-            spełniają warunki wpisu do części głównej księgi hodowlanej koni rasy zimnokrwistej,

-            charakteryzują się umaszczeniem i cechami budowy zgodnymi ze wzorcem określonym w programie ochrony,

-            spełniają warunki określone w punkcie: „Zasady wyboru klaczy do programu ochrony”,

-            są regularnie stanowione ogierami tego samego typu wskazanymi przez podmiot prowadzący księgę,

-            rodzą co najmniej jedno źrebię w każdych dwóch kolejnych latach uczestnictwa w programie i odchowują je do wieku co najmniej 2 miesięcy. Źrebięta muszą być ocenione pod matkami na co najmniej 14 punktów w skali 20-punktowej (5 pkt za typ i pokrój, 5 pkt za rozwój, 5 pkt za zdrowie, 5 pkt za ruch).

 

Kwalifikacja klaczy do udziału w programie będzie dokonywana przez podmiot odpowiedzialny za realizację programu na podstawie wniosku hodowcy, zgodnie z obowiązująca procedurą.

Przy rozpatrywaniu wniosku o uczestnictwo w programie uwzględniane są również:

-        rejon kraju – preferowane będą rejony typowe dla konia sztumskiego, głównie  województwa: pomorskie, kujawsko-pomorskie, zachodnio-pomorskie, warmińsko-mazurskie;

-        warunki przyrodnicze i środowiskowe ocenianego ośrodka;

-        warunki stajenne (zaplecze, stajnie wybiegi, pastwiska);

-        warunki paszowe;

-        formy użytkowania koni;

-        możliwość zapewnienia prawidłowej opieki i nadzoru nad końmi.

 

Posiadacz koni uczestniczący w programie ochrony zobowiązany jest do utrzymania co najmniej 2 klaczy rasy zimnokrwistej w typie sztumskim w warunkach zgodnych z przepisami o dobrostanie zwierząt. Klacze muszą być poddawane ocenie wartości użytkowej zaleconej przez prowadzącego księgę. Klacze muszą być użytkowane rozpłodowo i rodzić wartościowe potomstwo. Posiadacz klaczy każdego roku do 30 października składa prowadzącemu księgę sprawozdanie z wyźrebień i stanówki od 15 października roku poprzedniego do 15 października roku sprawozdawczego oraz z oceny źrebiąt przy matkach.

 

Podmiot odpowiedzialny za realizację programu w porozumieniu z Grupą Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni będzie corocznie prowadził weryfikację koni zakwalifikowanych do udziału w programie pod kątem przestrzegania zasad określonych w programie. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w realizacji programu klacze, których te nieprawidłowości dotyczą, będą wykluczone z programu.

 

Program ochrony zasobów genetycznych koni rasy zimnokrwistej w typie sztumskim realizowany będzie wspólnie przez

-        hodowcę – właściciela klaczy,

-        Polski Związek Hodowców Koni (PZHK) prowadzący księgę stadną dla koni rasy zimnokrwistej,

-        Instytut Zootechniki Państwowy Instytut Badawczy koordynujący działania w zakresie ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich.

Zasady współpracy i zakres odpowiedzialności zostaną określone w porozumieniu zawartym pomiędzy tymi podmiotami.

Zasady uczestnictwa hodowców w programie określa umowa zawarta pomiędzy hodowcą - właścicielem stada a Polskim Związkiem Hodowców Koni.

 

Realizacja programu zgodnie z założeniami uwarunkowana będzie możliwościami zapewnienia środków finansowych na:

a)      częściowe pokrycie kosztów utrzymania zwierząt uczestniczących w programie,

b)      pokrycie kosztów wykupu materiału hodowlanego zagrożonego likwidacją (klaczy i ogierów z linii zagrożonych wyginięciem), w przypadku wystąpienia takiej konieczności,

c)      pokrycie kosztów gromadzenia i przechowywania materiału biologicznego,

d)     częściowe pokrycie kosztów zakupu ogierów na punkty kopulacyjne,

e)      pokrycie kosztów badań grup krwi lub innych markerów genetycznych,

f)       prowadzenie badań naukowych dotyczących charakterystyki populacji, dystansu genetycznego, itp.,

g)      pokrycie kosztów prowadzenia promocji rasy.

Podmioty zaangażowane w realizację programu będą zabiegały o pozyskanie środków finansowych na jego realizację ze środków budżetowych przeznaczonych na dotacje przedmiotowe dla podmiotów wykonujących zadania na rzecz rolnictwa, programów rolnośrodowiskowych, projektów badawczych placówek naukowych oraz ze źródeł pozarządowych.

 

Dla wspomagania realizacji programu realizatorzy będą podejmowali dodatkowe działania takie jak:

a)      prowadzenie badań naukowych dotyczących charakterystyki populacji (szczegółowa charakterystyka biometryczna, etologiczna, kontrola stopnia spokrewnienia, dystansu genetycznego, badania grup krwi i innych markerów genetycznych);

b)      reklama walorów koni sztumskich poprzez organizowanie i wspieranie wszelkich poczynań mających na celu promocję i reklamę tego typu koni;

c)      organizowanie wystaw hodowlanych (regionalnych i krajowych), prób dzielności i czempionatów;

d)     popularyzacja różnorodnych form wykorzystania koni sztumskich w tworzeniu nowych rynków pracy (agroturystyka, hipoterapia, gospodarstwa ekologiczne).

 

Ocena efektywności działania programu

Nadzór merytoryczny nad realizacją programu ochrony zasobów genetycznych koni rasy zimnokrwistej w typie sztumskim sprawować będzie Grupa Robocza ds. ochrony zasobów genetycznych koni działająca przy Instytucie Zootechniki PIB.

Grupa Robocza będzie okresowo dokonywać oceny efektywności działania programu poprzez analizę przebiegu realizacji jego celów w szczególności w odniesieniu do:

-          liczby klaczy objętych programem i liczby ogierów dopuszczonych do krycia w chronionej populacji (w cyklu rocznym),

-          porównania pomiarów biometrycznych klaczy i ogierów (w cyklu trzyletnim),

-          porównania wyników prób dzielności klaczy i ogierów (w cyklu trzyletnim),

-          badania jakości potomstwa zgodnie z 20 punktową skalą oceny (w cyklu rocznym).

 

 

Referencje:

Chachuła J. 1962. Koń sztumski. PWRiL, Warszawa.

Chrzanowski S., Chachuła J., Szelągowska–Wąsik U., Oleksiak S., Wilczak J. 1989. Konie zimnokrwiste w Polsce środkowej, środkowo – wschodniej i południowej. PWN Warszawa.

Pikuła R., Grzesiak W., Gronet D. 1999. Hodowla koni zimnokrwistych w Polsce. Prz. Hod., 3: 22-24.

Rajca-Pisz I. 2005. Stadnina Koni Nowe Jankowice Wyd. VOLUMEN, Warszawa.

 

Opracowanie programu:

Ewelina Cześnik

Maria Jaszczyńska

Ewa Jastrzębska

Wiesław Niewiński

 

 

Program został pozytywnie zaopiniowany przez Grupę Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni działającą przy Instytucie Zootechniki PIB w maju 2007 r.

Czytany 709 razy